René Descartes, æviágrip og skynsemin

Stutt æviágrip
Descartes var franskur stærðfræðingur og heimspekingur. Hann fæddist 31. mars 1596 í Frakklandi og lést 11. febrúar 1650 í Svíþjóð. Descartes var vel efnaður, en fjölskylda hans var með svokallaða áunna aðalstign. Hann var heilsulítill og veiklulegur allt sitt líf. Helstu verk hans innihalda m.a. Orðræðu um aðferð (1637), Hugleiðingar um frumspeki (1641), Lögmál heimspekinnar (1644), ofl. Áhrif Descartes á heimspekina (ásamt öðrum fræðigreinum) voru mikil, en hann átti dygga fylgismenn ásamt hörðum andstæðingum. Hann bjó til hnitakerfið sem var mjög mikilvægt fyrir stærðfræðina. Einnig setti hann einhverja eðlisfræði fram en hún var afskrifuð eftir Newton. Óhult er að segja að Descartes hafi verið grundvallarhugsuður á sviði vestrænnar heimspeki, ásamt því að vera einn mikilvægasti rökhyggjumaður á 17.öld, og hefur heil stefna gengið út á að þróa áfram verk hans eða andmæla þeim, en sú stefna kallast Cartesianismi.

Skynsemin
Ein grundvallarhugmynd Descartes er skynsemi, sem hann kallar brjóstvit. Hann telur skynsemina vera hæfileikann til þess að leita sannleikans, að vega og meta, og greina rétt frá röngu. Hann segir að þessi hæfileiki sé af náttúrunni samur og jafn í öllum mönnum, og að þetta sé hæfileikinn sem aðgreinir okkur frá dýrum, og gerir okkur því að mönnum. Þessi hugmynd hefur verið kölluð ,,jafnaðarhugmynd” um skynsemi. En ef skynsemin er jöfn í okkur öllum, hvers vegna hafa menn þá ólíkar skoðanir? Descartes segir að þó svo að skynsemin sé ein og söm hjá okkur þá séum við ólík að öðru leyti, sem dæmi erum við misfljót að hugsa. Hann segir hugtakið “gáfur” samanstanda af þremur þáttum; a)hraðri hugsun, b)ímyndunarafli og c)góðu minni. Við erum því með ólíkar gáfur og fáumst við margvísleg viðfangsefni, vegna þess að skynsemi er ekki að sama og gáfur. En ef skynsemin er leiðin til þess að leita sannleikans, hvernig gerum við þá það? Descartes segir að til þess að leita sannleikans þurfum við að beita skynseminni rétt, en hann hannaði aðferð (methodus) til þess að leita sannleikans. Aðferð skynseminnar gengur út á að halda sig við það sem er skýrt og greinilegt (satt), og að fara yfir hlutina í réttri röð. Aðferðin er beiting skynseminnar og er almenn, það er að segja, hún gildir um allt. Reglur aðferðarinnar eru fjórar; 1) að hafa ekkert fyrir satt nema að það sé augljóslega satt (,,Fyrsta reglan var að hafa ekkert fyrir satt, nema mér lægi alveg í augum uppi, að svo væri, með öðrum orðum að forðast umfram allt hvatvísi og hleypidóma og kveða ekki á um neitt nema það, sem stæði mér svo skýrt og greinilega fyrir hugskotssjónum, að ég gæti með engu móti borið brigður á það.”), 2) að skipta vanda upp í marga þætti (,,Önnur var sú að rekja sundur hvern þann vanda, sem ég fengist við, í eins marga smáþætti og auðið væri og með þyrfti til að ráða betur við hann.”), 3) að hugsa í réttri röð, það er að segja, að byrja á því einfalda og færa sig síðar yfir í hið flókna og síðan að 4) yfirfara allt að lokum.