Persónusamsemd

Minningakenning Lockes um persónusamsemd
Minningakenning Lockes segir að:
X (á seinni tímapunkti) er sama persónan og Y (á fyrri tímapunkti) aðeins ef X man reynslu Y.

Grundvöllur gagnrýni Reids á þessa kenningu Lockes liggur í gegnvirkni persónusamsemdar. Ef eina forsendan fyrir því að X = Y sé að X muni reynslu Y, þá hljóti eftirfarandi dæmi að ganga upp:
Lítill strákur (A) stelur eplum. Mörgum árum seinna man ungur lögreglumaður (B) eftir því að hafa stolið eplunum. Samkvæmt kenningu Lockes, þýðir þetta að A = B. En ef mörgum árum seinna en það, man gamall hershöfðingi (C) eftir að hafa verið ungi lögreglumaðurinn? Þetta gefur okkur að B = C. En hershöfðinginn man ekki eftir að hafa stolið eplunum, sem þýðir að A ≠ C. Reid segir því að kenning Lockes gangi ekki upp, því persónusamsemd er gegnvirk, en ,,að muna reynslu” gangi ekki upp skv. gegnvirkni samsemdar.

Gagnrýni Butlers er hins vegar sú að það hlýtur að vera skilyrði (nauðsynleg forsenda) að X = Y áður en að X getur munað reynslu Y. Ef X er ekki sama persóna og Y, getur hún ómögulega raunverulega munað reynslur Y. X gæti talið sig muna reynslu Y, alveg eins og einhver gæti talið sig muna eftir því að hafa unnið Óskarsverðlaun fyrir leik sinn í myndinni The Godfather, en að þær minningar séu ekki raunverulegar, því aðeins Marlon Brando gæti haft raunverulega minningu af þessum atburði. Minningakenningin á að sýna okkur fram á hvenær X getur verið sama persóna og Y, en það gangi ekki upp með því að nota minningar, því staðreyndir um minningar eru háðar staðreyndum um persónusamsemd. Gagnrýni Butlers gengur því ekki endilega út á það að afsanna kenninguna sjálfa, en hún sýnir fram á það að skilgreining kenningarinnar gangi í hringi og hún sé því ógild.

Q-minningar Parfits og gagnrýni Schectmans
Parfit segir að það sé röklegur sannleikur (bls. 22) að við getum aðeins munað okkar eigin reynslu, en að q-minningar (eða quasi minningar) séu hugtak sem fylgja ekki þeim röklega sannleik. Q-minningar eru því minningar sem þurfa ekki endilega að vera af eigin reynslu.
Ég hef q-minningu um reynslu ef:
• Ég hef skoðun um liðna reynslu sem virðist byggð á minningu
• Einhver hafði þessa reynslu
• Skoðun mín hvílir á þessari reynslu á þann hátt sem minning um reynslu hvílir á henni
Q-minningar eru mikilvægar kenningu Parfits af því að þær koma í veg fyrir vandamálið sem Butler sýndi fram á. X getur átt q-minningu um reynslu Y, óháð því hvort X og Y séu sama manneskjan. Því felst sálræn samfella í q-minningum.
Gagnrýni Schectman á q-minningar er sú að minningar geta verið flóknar og persónulegar. Hver á minninguna er mikilvægt fyrir minninguna sjálfa, af því að hver manneskjan er fléttast inn í og verður hluti af minningunni. Schectman telur vera ómögulegt að planta slíkri minningu hlutlaust í aðra manneskju, því eru minningar of persónulegar til þess að hugmyndin um q-minningar geti gengið upp. Til dæmis ef ég fer í bíó með kærastanum mínum þá man ég eftir hvernig hann hagaði sér, hver viðbrögð hans voru við kvikmyndinni, og fleira. Öll minningin verður lituð af mér og því sem ég legg áherslu á. Ef þessari minningu yrði plantað í aðra manneskju myndi hún ekki þekkja hann og því væri mjög einkennilegt að manneskjan gæti átt þessa minningu án þess að líta á hana sem hugaróra. Annað hvort þyrfti að taka það mikið út úr q-minningunum til þess að þær dugi fyrir sálræna samfellu, eða að þær verði einfaldlega að hugarórum. 1. persónu sjónarhorn er því mjög mikilvægt þegar það kemur að minningum.

Descartes - Hugleiðingar um frumspeki

1. Hugleiðing
Í fyrstu hugleiðingu ætlar Descartes sér að efast, og það um allt sem hann telur sig vita. Grundvöllur skoðanna er kannaður og öllum fyrri skoðunum hafnað;

Fyrir allmörgum árum varð mér ljóst að ég hafði frá ungum aldri talið margar skoðanir réttar, og að hvaðeina, sem ég hafði síðan byggt á þeim, hlaut að vera mjög vafasamt. Því hlyti ég einu sinni á ævinni að kollvarpa öllu, og byrja að nýju frá grunni, ef ég vildi einhvern tíma reisa eitthvað traust og varanlegt í vísindum (bls. 133)

Hér í verkinu varpar hann fram þrenns konar rökum um tilveruna:
1) Skynvillurökin (Illusion argument): Skilningarvitin hafa stundum blekkt mig og þeim er því ekki treystandi, gætu vel verið að blekkja mig enn.

2) Draumrökin (Dream argument): Lífið og tilveran öll gæti verið draumur. Vaka hefur reynst vera draumur, er greinarmunurinn á vöku og draumi óyggjandi? Mig gæti sem best verið að dreyma núna. En líkur á einhverskonar raunverulauka? (Samsettir efnislegir hlutir). Stærðfræðin gæti alveg gilt þó mig sé að dreyma; jafn augljós í draumi og veruleika.

3) Andarökin (Evil spirit argument): Kannski er til máttugur og kænn illur andi sem er að blekkja mig, og því er tilveran ekki raunveruleg. Ef svo er, þá er allt óvisst, jafnt sú þekking sem skilningarvitin láta okkur í té og stærðfræðileg þekking.

Allar efasemdir Descartes í þessari fyrstu hugleiðingu má kalla hinn skipulega efa. Efi hans er skipulegur vegna þess að hann fylgir aðferðinni um skynsemi við efa sinn; hugsar í réttri röð, skiptir vandamálinu upp, og svo framvegis.

2. Hugleiðing
Í annari hugleiðingu reynir Descartes að vinna sig út frá efanum, sem var mikill í lok fyrstu hugleiðingu. Hann fer yfir rökin þrjú úr fyrstu hugkeiðingu; skynvillurökin segja mér að ég hafi engin skilningarvit og engan líkama. En er ég svo bundinn þessum tveimur hugtökum að ég gæti ekki verið til án þeirra? Ég hef sannfært sjálfan mig um að ekkert sé til, en ég sannfærði mig, sem þýðir að ég hlýt að vera til! En hvað ef þetta er allt blekking, hinn illi andi blekkir mig. En ef hann blekkir mig, þá hlýt ég að vera til? Hví blekkja mann sem ekki er til? Hér segir Descartes að öll rökin séu nægilega vegin og metin og að við getum því samviskusamlega fullyrt; ég er, ég er til.

Núna veit ég að ég er til, en hvað er ég þá? Ég er ekki líkaminn, ekki skynjun og ímyndunarafl. Ég er ekki sálin eða þeir eiginleikar sem henni eru tengdir eins og að nærast og hreyfast. Aristótelísk heimspeki segir að ég sé skynsemi gædd skeppna. Ég hef líkama, en hvert er eðli hans? Vél (vélhyggja)[1]. Ég er þá ekki líkaminn og ekki sálin.

Ég er hugsandi vera.

,,Hvað er ég? Hugsandi vera. Hvað er það? Vera sem efast og skilur, játar og neitar, vill og vill ekki, ímyndar sér og skynjar. Þetta er ekki svo lítið ef ég hefði það allt til að bera. En hvernig getur annað verið? Er það ekki ég, sem efast nú um næstum allt..”
(bls. 146)

Núna vitum við bæði 1) að ég er til og 2) hvað ég er. Ég er, ég er til, svo lengi sem ég hugsa.

Vaxmolinn; dæmi Descartes um vaxmolann sýnir okkur að skynjanlegir eiginleikar eru ekki uppspretta þekkingar á eðli hlutarins. Það er að segja, það er ekki ímyndun mín eða skilningarvit sem gefa mér vitneskju um vaxmolann heldur er það hugurinn einn sem gefur mér þessa vitneskju, skilningurinn.

3. Hugleiðing
Í þriðju hugleiðingu hefur Descartes endurreisnarstarf þekkingarinnar, nú byggða á traustum grunni.

• Ég veit það eitt með vissu að ég er hugsandi vera. En þá hlýt ég líka að vita hvernig ég veit það
• Skýr og greinileg skynjun er mælikvarði sannleikans = ,,Sannleiksreglan”

,,Ég veit með vissu að ég er hugsandi vera. Hlýt ég þá ekki að vita líka hvað til þess þarf að ég sé viss um eitthvað? En í þessum frumsannindum um sjálfan mig er ekki annað en skýr og greinileg skynjun þess sem ég held fram. Nú dygði þetta ekki til að veita mér vissu um þessi sannindi ef það gæti nokkru sinni gerzt að það sem ég skynja skýrt og greinilega með þessum hætti reyndist rangt. Svo virðist því sem ég geti sett mér sem algilda reglu að allt það sé satt sem ég skynja mjög skýrt og mjög greinilega.” (bls. 156)

Sannleiksreglan er því þannig:
Skýr og greinileg skynjun.
1. Ég veit með vissu að ég er hugsandi vera.
2. Þessi þekking byggist ekki á neinu öðru en skýrri og greinilegri skynjun þess að þetta er satt.
3. Skýr og greinileg skynjun myndi ekki nægja ef hún væri á einhvern hátt vafasöm.
4. Þess vegna er skýr og greinileg hugsun nægilegur grundvöllur þekkingar, hvaðeina sem ég skynja með þeim hætti er satt.
Hvað er skýrt og greinilegt? Hlutlægt viðfang eða sjálf hin huglæga skynjun?

• Andarök fyrstu hugleiðingar endurskoðuð (spurningar sem eftir standa)
• Er Guð til? Er mögulegt að hann blekki mig?
• Hugmyndin um Guð er ásköpuð (vörumerkisrökin; trademark argument[2])
• Guð blekkir ekki
• Hugmyndir af þrennu tagi: a) áskapaðar (skilningur), b) utanaðkomnar (skilningarvit) og c) uppfundnar (ímyndunarafl)
• Hugmyndin um Guð hefur meiri óeiginlegan veruleika en hugmynd um endanlega verund. Ég get ekki verið orsök þessa óeiginlega veruleika því ég er endanleg verund. Orsök hins óeiginlega veruleika hennar hlýtur þá að vera óendanleg verund.

Strax í þriðju hugleiðingu stöndum við frammi fyrir vandamáli, svonefndum ,,vítahring Descartes” (Cartesian circle):
1. Ég hef skýra og greinilega hugmynd um Guð (sannleiksreglan)
2. Af því sé ég að Guð er til sem fullkomin vera
3. Fullkomin vera blekkir mig ekki
4. Þess vegna get ég reitt mig á skýrar og greinilegar hugmyndir

Er hægt að losna úr þessari hringavitleysu? Það eru til skýr og greinileg sannindi sem hægt er að styðjast við án þess að reiða sig á Guð. Við þurfum hins vegar að einbeita okkur að þeim; þau eru aðeins áreiðanleg á meðan við hugleiðum þau. Tryggir tilvera Guðs samfellu hugsunar okkar frekar en skýrar og greinilegar hugmyndir sem slíkar?

4. Hugleiðing
Í fjórðu hugleiðingu fer Descartes aftur yfir sjálfsmynd sína sem hugsandi vera. Hann fer frá skilningarvitunum að mannshuganum sem hugsandi veru án rúmtaks.

• Hvers vegna geta hugsandi verur haft rangt fyrir sér?
  Guð er til og blekkir ekki (niðurstaða þriðju hugleiðingar). Dómgreindin er komin frá Guði og er fullkomin sem slík, þ.e. þegar henni er rétt beitt. Samkvæmt því ætti mér aldrei að skjátlast, en ég er ófullkominn og skeikull.
• Hvers vegna skjátlast mér?
  Milli veru og neindar; að því leyti sem ég er ófullkominn er mér áfátt.
• a) Villa = vöntun, ekki raunveruleiki, dómgreindin er ekki óendanleg
  b) Villa = skortur, ekki einföld vöntun, gáfan samt fullkomin; hvers vegna hefur Guð gert mig þannig að mig skortir eitthvað sem mér finnst ég ætti að hafa?

Hér er gerður greinarmunur á að vanta og skorta eitthvað. Að vanta er einhverskonar einfaldari löngun, og því ekki nauðsynleg, en skortur er að skorta eitthvað sem maður ætti að hafa.

• Hvernig getur tilvist algóðs Guðs farið saman við möguleikann á því að hafa rangt fyrir sér?
• Tilgangsorsakir eru ekki tækar. Descartes segir að við getum ekki útskýrt heiminn með tilgangsorsökum[3], af því við vitum ekki af hverju Guð gerði heiminn eins og hann er.

Eðli villu og orsakir
Villur velta á tveimur orsökum; skilningi og vilja. Skilningur er skýr og greinileg skynjun hugmyndanna. Vilji er ótakmarkaður (ekki stigsmunur ólíkt skilningi, minni og ímyndun).

,,Vilji er í því einu fólginn að við getum hvort heldur gert eitthvað ákveðið eða látið það ógert; við getum játað eða neitað, sóst eftir einhverju eða forðast það. Eða öllu heldur í því einu að við finnum að við hneigjumst til þeirra hluta sem skilningurinn leggur fyrir okkur til að játa eða neita, til að sækjast eftir eða forða okkur frá, þannig að við finnum að það er ekkert ytra afl sem ræður afstöðu okkar.” (bls. 185)

Vilji er því a) að játa eða neita (frelsi), og b) ekkert ytra afl ræður afstöðunni, það er, maður er ekki knúinn til neins af neinu ytra afli (innri tilhneiging).

Frelsi og indifferentia
Vandamálið um indefferentia (völ).
- Ástæður eða ekki ástæður til valkosta.
- Samband vilja og þekkingar á valkostum.
- Viljinn jafn frjáls hvort heldur sem er

Orsakir villu
Samband skilnigns og vilja og indifferentia
- Viljinn er víðtækari en skilningurinn; getur náð yfir hluti sem skilningurinn nær ekki yfir.
- Indifferentia útskýrð: dæmi af óvissu óbundin af skilningnum, neytir viljans, ef skilning skortir, eða ef eitthvað er óljóst.

5. Hugleiðing
Í fimmtu hugleiðingu fer Descartes aftur yfir efnislega hluti, án þess þó að vita hvort heimurinn sé til.

• Hvert er eðli efnislegra hluta?
• Tilvera Guðs
• Verufræðirök fyrir eðli Guðs

Hlutverk Guðs í frumspeki Descartes er komið á hreint; tryggir sannleiksgildi skýrra og greinilegra hugmynda (vítahringur Descartes; Cartesian circle).

Eðli efnislegra verunda
- Rúmtakið = samfelld stærð
- Ólíkir hlutiar; hæð, breidd, dýpt, stærð, staða, lögun, hreyfing, tími

Einkunn og hættir
Einkunn: eðliseiginleiki efnisins (rúmtak)
Hættir: eiginleikar sem leiða af eðli efnisins (lögun, stærð, breidd, og svo framvegis)
Hættina skiljum við með tilvísun til einkunnar.

Descartes gerir greinarmun á a) eðliseiginleikum og b) skynrænum eiginleikum. (Pæling: hvort þetta tengist eitthvað tvíhyggjunni varðandi líkamann og sálina.)

Hann gerir greinarmun á eðli (essence) og tilveru (existence).

6. Hugleiðing
Descartes vill í sjöttu hugleiðingu sinni sanna a) tilveru efnislegra hlta og útskýra hinn raunverulega b) greinarmun hugar og líkama.

• Skilningur, ímyndunarafl, skynjun

• Aðgreiningar/deilanleikarök
• Hvert er samspil sálar og líkama?
• Descartes telur sig geta endanlega losnað úr viðjum efans.
  
  

Eru efnislegir hlutir til?
Skilningur
- Mögulegir sem viðfangsefni stærðfræðinnar
- Geta verið til sem viðfangsefni hreinnar stærðfræði ,,því að þessu leyti skynja ég þá skýrt og greinilega”
Ímyndunarafl
- Sennilegir því að sérstaka athöfn hugans þarf til ímyndunar
- Fleiri eiginleikar en viðfangsefni stærðfræði
(En þá eru eiginleikarnir margir og ógreinilegir)
Skynjun
- Nauðsynlegir af ýmsum ástæðum: rætt í kjölfarið

Upprifjun
- Rifja upp ,,hvers konar hluti ég taldi sanna áður fyrr” (bls. 204-206) og af hvaða ástæðum
- Rekja ástæðurnar til að draga það í efa (bls. 207)
* Skynvillurök
* Draumrök
* Andarök
- Hvaða skoðun ber að aðhyllast nú (bls. 208)

---

[1] Descartes aðhylltist þá stefnu að líkaminn virkar eins og vél, sem nefnist vélhyggja. Hann hélt því fram að líkaminn væri samsettur af efni, hefði rúmtak og fylgdi eðlisfræðilegum lögmálum, og að hugurinn (eða sálin) væri algjörlega aðskilin líkamanum og hefur hvorki rúmtak né hreyfingu. Þetta er tvíhyggja (dualism) Descartes. Descartes hélt því einnig fram að aðeins manneskjur væru með sál.

[2] Vörumerkisrökin eða trademark argument gengur út á það að það sé ástæða fyrir öllu sem er til, og ef það er til hugsun um Guð, þá hlýtur að vera ástæða fyrir því. Rökin bera saman hugmyndina um sjálfið við hugmyndina um Guð og enda á því að segja að Guð sé ástæðan fyrir hugmynd mans um Guð. Ef eitthvað er ástæðan fyrir einhverju öðru, þá hlýtur það eitthvað að vera til. Því er Guð til. Margir hafa gagnrýnt þessi rök harðlega, t.d. David Hume sem sagði að Descartes hefði rangt fyrir sér með því að bera saman sjálfið við Guð. Hugmyndin um Guð er ekki áskapaðar, heldur utanaðkomnar. Því hafa ekki allir þessa hugmynd.

[3] Tilgangsorsakir eru ein gerð af fjórum orsökum Aristóteless. Þær voru: tilgangsorsök (final cause), formsorsök (formal cause), efnisorsök (material cause) og áhrifsorsök (efficient cause)

René Descartes, æviágrip og skynsemin

Stutt æviágrip
Descartes var franskur stærðfræðingur og heimspekingur. Hann fæddist 31. mars 1596 í Frakklandi og lést 11. febrúar 1650 í Svíþjóð. Descartes var vel efnaður, en fjölskylda hans var með svokallaða áunna aðalstign. Hann var heilsulítill og veiklulegur allt sitt líf. Helstu verk hans innihalda m.a. Orðræðu um aðferð (1637), Hugleiðingar um frumspeki (1641), Lögmál heimspekinnar (1644), ofl. Áhrif Descartes á heimspekina (ásamt öðrum fræðigreinum) voru mikil, en hann átti dygga fylgismenn ásamt hörðum andstæðingum. Hann bjó til hnitakerfið sem var mjög mikilvægt fyrir stærðfræðina. Einnig setti hann einhverja eðlisfræði fram en hún var afskrifuð eftir Newton. Óhult er að segja að Descartes hafi verið grundvallarhugsuður á sviði vestrænnar heimspeki, ásamt því að vera einn mikilvægasti rökhyggjumaður á 17.öld, og hefur heil stefna gengið út á að þróa áfram verk hans eða andmæla þeim, en sú stefna kallast Cartesianismi.

Skynsemin
Ein grundvallarhugmynd Descartes er skynsemi, sem hann kallar brjóstvit. Hann telur skynsemina vera hæfileikann til þess að leita sannleikans, að vega og meta, og greina rétt frá röngu. Hann segir að þessi hæfileiki sé af náttúrunni samur og jafn í öllum mönnum, og að þetta sé hæfileikinn sem aðgreinir okkur frá dýrum, og gerir okkur því að mönnum. Þessi hugmynd hefur verið kölluð ,,jafnaðarhugmynd” um skynsemi. En ef skynsemin er jöfn í okkur öllum, hvers vegna hafa menn þá ólíkar skoðanir? Descartes segir að þó svo að skynsemin sé ein og söm hjá okkur þá séum við ólík að öðru leyti, sem dæmi erum við misfljót að hugsa. Hann segir hugtakið “gáfur” samanstanda af þremur þáttum; a)hraðri hugsun, b)ímyndunarafli og c)góðu minni. Við erum því með ólíkar gáfur og fáumst við margvísleg viðfangsefni, vegna þess að skynsemi er ekki að sama og gáfur. En ef skynsemin er leiðin til þess að leita sannleikans, hvernig gerum við þá það? Descartes segir að til þess að leita sannleikans þurfum við að beita skynseminni rétt, en hann hannaði aðferð (methodus) til þess að leita sannleikans. Aðferð skynseminnar gengur út á að halda sig við það sem er skýrt og greinilegt (satt), og að fara yfir hlutina í réttri röð. Aðferðin er beiting skynseminnar og er almenn, það er að segja, hún gildir um allt. Reglur aðferðarinnar eru fjórar; 1) að hafa ekkert fyrir satt nema að það sé augljóslega satt (,,Fyrsta reglan var að hafa ekkert fyrir satt, nema mér lægi alveg í augum uppi, að svo væri, með öðrum orðum að forðast umfram allt hvatvísi og hleypidóma og kveða ekki á um neitt nema það, sem stæði mér svo skýrt og greinilega fyrir hugskotssjónum, að ég gæti með engu móti borið brigður á það.”), 2) að skipta vanda upp í marga þætti (,,Önnur var sú að rekja sundur hvern þann vanda, sem ég fengist við, í eins marga smáþætti og auðið væri og með þyrfti til að ráða betur við hann.”), 3) að hugsa í réttri röð, það er að segja, að byrja á því einfalda og færa sig síðar yfir í hið flókna og síðan að 4) yfirfara allt að lokum.